घरेलु हिंसामा न्युनिकरणको आवश्यकता
मानव जातिको
उत्पत्ति कालदेखी सामाजिक परिवारको चाहना अनुरुप क्रमिक बिकास भएको चरम उत्कर्समा
पुगेर पनी आज हामी संतोष प्राप्त गर्न सकेका छौनी भनेंमा अत्युक्ति हुने छैन ।
परिवार सुखी समृद्ध बनाउन त्यसता के कस्ता तत्वहरु छन् जसलाई हामी एकत्रितरुपमा
संकलन गर्न चुकेका छौ ?
सर्वप्रथम हामी घरेलु हिंसा भनेको के हो? किन, कसरी, के कारण यो
सर्वत्र व्याप्त छ बुझ्नकालागि अध्ययन बिश्लेषण तर्फ लागौ । जस्तो कि शव्दले अर्थ
खुलाए जसरी घरायसी बिषयहरुमा आफन्तहरु बिचको आपसि समझदारी र सहिष्णूताको कमिका
कारण देखा पर्ने सानातिना वाद विवादको बढ्दो स्वरुप हिंसामा परिणत हुन्छन् र
अन्ततोगत्वा भयानक अपराधिक कुकार्यमा पनि परिणत हुन सक्छन । पारिवारिक हिंसा
सम्बन्धि अनुसन्धान अनुसार प्राय जसो बालबालिकाहरु हिंसाको अनपेच्छित शिकार बन्न
पुग्दछन् ।
हिंस्रक घरमा महिला तथा बालबालिकाहरुको स्थिती :
जब घरमा बाबु आमा
बिच तनाव शुरु हुन्छ त्यहाँ बालबालिका माथी पनि प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष नकरात्मक
प्रभाव पर्नका साथै दुव्र्यवहारको संभावना प्रवल हुन जान्छ । झगडालु परिवारका
झण्डै आधाजस्तो पुरुषहरु जसले श्रीमती उपर हिंसा गर्छन् बालबालिकाहरु माथी पनि
दुव्र्यवहार गर्छन् । राज्य स्तरमा महिला पिडित संख्या ७५℅ आमाहरु आफ्ना बालबालिकाहरु उपर पनि श्रीमान्को
वक्रदृष्टि हुने गरेको र हिंसा एवं दुव्र्यवहार गरेको बताउछन् । पिडित महिलाहरु
आफ्नो बालबालिका प्रति पुर्णरुपमा ध्यान दिन भ्याउदैनन् । प्रत्येक वर्ष एक
आँकडाका अनुसार ३० लाख भन्दा बढी बालबालिकाहरु आफ्नो बाबु आमाको जोखिमपुर्ण
स्थितिमा दर्शन गर्न बाध्य हुने गर्दछन् । पेरुमा प्रत्येक ३ महिलामा १ एक जना
पुरुषको प्रताडनामा परेका हुने गरेका छन् भने बङ्गलादेशमा पुरुषद्धारा कुल
जनसंख्याको ६०℅ महिलाले पुरुषको
पिटाई सह्नु दर्दनाक स्थिती रहेको छ । समग्रगा विवाह पछिका दिनहरुमा महिलाको सुख
भन्दा दुःखका दिनहरु बढी भएको अधिकांश दृष्टान्तहरुमा देखिन आएका छन् । खास गरी
दाईजोको कारण र त्यसो नभए अरु कुनै पनि कारण महिलाको अवस्था गर्भवती रहँदा अझ
दयनिय र बढी नाजूक हुन्छ । गर्भमा रहेको भ्रुणको त स्थितीबारे बयान गरी नसक्नु
हुन्छ१ ।
नेपालगंज
नगरपालिकाको स्थायी बासिन्दा हरी बहादुर (नाम परिवर्तित) आफ्नो युवाकालमा निकै चहल
पहल गर्ने व्यापारी भएको संझना गर्दै गर्व गर्छन् । तर हिजआज अव त्यो पूmर्ति रहेन । साँझ
परे पछि चाहिं हाल्ने बानीले गर्दा निजकी श्रीमती हरीकला पैसाको बचत गर्न र श्रीमान्को स्वास्थ्यको समेत परवाह गर्ने
निहूँमा घरैमा कुनै उपायद्धारा तीनपाने झार्न जोहो गर्छिन् । उता भनें श्रीमान्को
चाल अर्कै छ । घरको त्यो तयारीले बजारीया मार्कावालाले जतिको स्वाद दिन नसकेको वा
त्यसैको लत लागेकोले गर्दा धितै नमर्ने बताउदै भट्टि प्रतिको मोह त्याग्न सकेका
छैनन् र घर अगाडी चिया घुम्तिमा गएर त्यस्तो सकसकि मेट्न आनन्द मान्छन् । त्यतिले
मात्र चित्त नुबझेर अझ “ कल्लु... कल्लु...” भन्द्रै पचाउन
गाह््रो हुने गगनभेदि स्वर एकरट निंदले आँखा टम्म नहुन्जेलसम्म घर छरछिमेकका
सबैलाई मनग्गे हुने गरि सुनाउन आफ्नो पुरुषार्थ ठान्छन् । फेरी एकाएक झोक्किएर
भक्का भक्कि श्रीमती उपर लातघुस्सा पनि बर्साउदाँ समेत तिनका परिवारजनको बिरोध
नहुनुले यो स्तम्भकार चकित पर्दछ । कुरो बुझ्दा त त्यस किसिमको व्यवहार त्यो घर
परिवारको लागी नियमीत हुने गरेको अभ्यास पो रहेछ । कुनै दिन दैवले नगरोस, अलि बेस्सरी
कुठाउँमा चोट लागे के हुन्छ ? पीडा सह्न नसक्ने अवस्थामा “कल्लु” पुगी र चोट
फर्काउदा हरी बुहादुरलाई भारी पुग्ने गरी भयो भनें के हुनें ?
बालबालिकामा हिंसाको प्रभाव :
बाबु आमाको
हिंसामा साक्षि रहनु पर्ने अवस्थाले बालबालिकाको बानी व्यहोरा, आचरण र
प्रबृत्तिमा नराम्रो असर पर्नाले मनोबैज्ञानीक अस्थिरता, भक्भकाउने, व्याकुल रहने, डराउने आत्म
बिश्वासमा कमि तथा खेलकुद पढाई जस्ता दैन्दिन बिकाश प्रक्रियामा समस्या देखा पर्न
सक्छन । अर्का तर्फ वयस्क, बुजुर्ग र
गुरुजनहरुमा आदर श्रद्धा गर्न छाड्छन र छाडा प्रवृत्ति तर्फ उन्मुख हुन सक्छन् ।
झगडालु स्वाभाव भएका आमा बाबुका बालबालिकाहरु २० देखि ४० प्रतिशत चिरकालीक झगडिया
स्वभाव भएका पाइएका छन् । गैरकानुनी कृयाकलापमा संलग्न रहेका र संलग्न नरहेका दुई
किसिमको युवाहरुको तुलनात्मक अध्ययन गर्दा झगडालु बाबु आमाका सन्तानहरु बढि
गैरकानुनी क्रियाकलापमा बढी संलग्न रहेका पाइए । घरायसी दुव्र्यवहारमा पिडित
बालकहरु अरुभन्दा चारगुणा बढि प्रहरी हिरासता पर्ने गर्दछन् । केही युवाहरु
मनोबैज्ञानीक तथा भावनात्मक क्लेशका कारण आत्म हत्याको प्रयास तथा लागु औषध र
मदिरा सेवन गर्न थाल्छन२ ।
घरेलु हिंसाले बिकासमा पार्ने प्रतिकुल असरहरु :
विकास कार्यमा
खर्च हुने कुल रकमको ३ गुणा बढि खर्च घरेलु हिंसाको कारण महिला उपर हुने शारिरीक
तथा मानसिक पिडाको उपचारमा हुने गर्दछ । घरेलु हिंसाले महिलाको नोकरी पेशामा
संलग्न हुने खुला चयनको क्षमतालाई बाधा पुराउनाले घर, परिवार, समाज, र अन्त्यमा
राष्ट्रलाई ठुलो आर्थिक सहयोग पुराउन सक्दै्रनन् । घरेलु हिंसाकै कारण बिद्या
आर्जन र सिपमुलक कार्यक्रमहरुमा महिलाहरु अपेक्षाकृत संलग्न हुन सक्दैनन् ।
आद्यौगिक तथा बिकासशील देशहरुमा महिलाहरु अपाङ्ग हुने तथा मृत्यु हुनुको मुख्य
कारण घरेलु हिंसा हो भनेर बिश्व बैंकले पत्ता लगाएको छ३ ।
घरेलु हिंसाका अन्य उपजहरु :
हिंसाले अवश्यै
शान्ती ल्याउन सक्दैन र हिंसाको अन्य उपजहरु प्रति हिंसा सिवाय अरु केही हुन
सक्दैन । घरेलु हिंसाको शिकार बालबालिका र महिला मात्र हुन्छन् भन्ने होइन । यसमा
पुरुष वर्ग पनि पर्ने सम्भावना नभएको होइन तर पुरुषहरु पत्नी पिडित हुँदा पनि
लोकलाज र उपहासको पात्र हुन सक्ने संकोचले आफैमा गुम्सिन पुग्छन् र उनका कथा व्यथा
सार्वजनिक हुदैनन् । अर्का तिर जब पुरुषबाट चरम बिन्दुसम्मको प्रताडना वा हिंसा
हुन्छ तब अरु कुनै बिकल्प नपाइएको खण्डमा र त्यसमा पनि विशेष गरि आफ्नो
बालबालिकाको जीवनमरणको प्रश्न आउँदा महिलाले आफुमाथी आफ्नो नियन्त्रण गुमाउन पुगि
संबन्ध बिच्छेद गर्न पछि पर्दैनन् । त्यतिले पर्याप्त नहुने देखिएमा महिलाले प्रतिकार
गर्दा प्रतिहिंसाको नतिजा दुई मध्ये कसैको संभवत पुरुषकै ज्यान पनि जान सक्दछ ।
संयुक्त राज्य अमेरिकामा सरकारले महिलाहरु पुरुषबाट छुट्टिई अलग भिन्न बस्न
सक्ने व्यवस्था अन्तर्गत महिलाहरुकालागी पुनव्र्यवस्थापन केन्द्रहरुको (Rehabilitation Center)
स्थापना गरेदेखि पुरुष
मृत्यु दरमा २५℅ ले कमी आएको तथ्याङ्कले देखाउँछ ।
घरेलु हिंसामा प्राण घातक
परिस्थितीको पूर्व सँकेतहरु :
घरेलु हिंसा स–साना विषयहरुमा
पनि हुन सक्छन् र समय चक्रसंगै यो चर्को झन चर्को हुदै जान सक्छ । त्यसैले
हिंसालाई प्रचण्ड हुनबाट जोगाउन केही कुराहरुमा सचेत रहन आवश्यक हुन्छ । जस्तै
हत्या गर्ने वा आत्महत्या गर्नेहरुले कतिपय उदाहरणहरुमा पहिले देखि धम्की दिने वा
ठट्टा गरी भन्ने गरेको पाइएको छ । त्यस्ता धम्कीवाजहरु खतरा सावित हुन सक्छन् ।
घरमा वा हतियारको नजिक पहुच छ भने त्यसको दुरुपयोग हुन सक्छ । इष्र्या, निराशा, लागु औषध र
मदिराको दुव्र्यसन आदीको अत्यधिक प्रभाव प्राण घातक परिस्थिती निम्त्याउनमा अग्रणी
हुन्छन् ।
महिला र पुरुषको सम्बन्ध जुनसुकै कारण होस जब अन्त्य हुन्छ त्यस्ता अवस्थामा
महिला प्रति प्राणघातक हमला हुन सक्ने सम्भावना एक्कासी सातगुणा बढि हुन्छ ।
लोग्ने स्वास्नीको मर्यादा बाहिर रहँदा पनि महिलाको स्वतन्त्र रुपले बाँच्न पाउने
अधिकार कुण्ठित हुन जान्छ । महिलाले स्वास्नीको हैसियतबाट मुक्त हुँदा समेत अझबढि
खतराको सामना गर्नु पर्ने विडम्वानापुर्ण स्थिति रहन्छ४ ।
अप्रिय घटनाको सिर्जना हुन सक्ने अवस्थामा गर्नु पर्ने
सुरक्षाका उपायहरु :
यदि झगडा वा
वादविवाद चर्कै हुने जस्तो देखिन्छ भने कोठाभित्रबाट सजिलै निस्कन सक्ने र हात
हतियारको पहुँच नहुने ठाउँमा बस्नु पर्दछ । सकिन्छ भने भाग्न उम्कन मुश्किल नपर्ने
झ्याल ढोका भर्याङको पूर्व पहिचान वा बन्दोबस्त मिलाई राख्नु पर्दछ । खाफुलाई
चाहिने मद्दत लिन पायक पर्ने वा मद्दत दिने व्यक्ति अथवा कार्यालय छेउछाउ रहनु र
भावी खतराको संकेत प्रहरीलाई सुचित गर्नु बुद्धिमानी ठहरन्छ । आप्mना छिमेकी ईष्ट
मित्र नातागोताहरुलाई झगडाको कारण बताई समस्या सुल्झाउनमा रहयोग माग गर्न सकिन्छ ।
आप्m स्वयंले गुहार माग्न नसक्ने अवस्थामा घरमा केटाकेटीहरुले वा
कामदारहरुले कसलाई कसरी कहाँ कुन तरिकाले मद्दत माग्ने पहिल्यै सिकाई राख्नु पर्दछ
। घर छाड्न विवश र लाचार हुनु पर्दा महिलाले शरण लिन पाउँने ठाउँको ठेगाना निधो
गर्नु पर्दछ र उप्रान्तका हुन सक्ने अरु समस्या र विवादहरु झेल्न आर्थिक स्थिति र
मानसिकता दृढ बनाउनुका साथै आत्म संयम एवं विवेकले काम लिनु पर्दछ५ ।
घरेलु हिंसा रोकथामकालागि सरोकार पक्षहरु :
राज्य व्यवस्था
सरकार र देशको कानुनले पनि महिलालाई सर्वोपरि महत्व दिएको छ । तद्नुरुप देशको
विद्यमान कानुन पनि महिलाको हक हितकालागि प्राथमिकताको पक्षधर रहेको छ । अन्तर्राष्ट्रिय
तहबाट महिला प्रतिको दुव्र्यहार तिरष्कृत भएका छन् । श्री ५ को सरकारको सुशासनको
परिकल्पना अनुरुप नेपाल प्रहरीले समाजमा शान्ती सुरक्षा प्रभावकारी बनाउन हर संभव
प्रयासहरु गरि आएको परिदृष्यहरु हाम्रा सामु छन् । महिला तथा चेलीबेटी वेच विखन
एवं यौन शोषणको रोकथामको उद्देश्य निहित कार्यक्रमहरु गोष्ठि कार्यशाला बेला बखतमा
हुनु सकारात्मक पक्षहरु हुन् । अधिराज्यका
विभिन्न जिल्लाहरु विशेष गरि देहव्यापार सम्बन्धि वा शारीरिक यातना विषयगत प्रकोप
प्रभावित क्षेत्रहरुमा जिल्लाको सदरमुकाम जस्ता अधिकाधिक जन सम्पर्क हुने थलोहरुको
छनौट गरी विदेशी दातृ राष्ट्रहरु जस्तै बेलाएतको म्ँक्ष्म् र ग्ल्म्ए को आर्थिक अनुदान
सहायतामा संयूक्त रुपमा संचालित आवधिक परियोजना अन्तरगतका क्रियाकलापहरु सराहनिय
छन् । त्यस्तै गरी जिल्ला प्रहरी कार्यालयहरुमा महिला सम्बन्धि मुद्धा मामिला
हेर्न छुट्टै महिला कक्ष ९ऋभ्ीी० को स्थानमा गरिनु अवश्यै पनि यस दिशातर्फ
प्रगतिको लक्षण मान्नु पर्दछ । जि.प्र.का. बाँकेको महिला विरुद्धको अपराध रेखदेख
शाखाकी प्रमुख प्रहरी सहायक निरीक्षक श्रीमती शशी शर्माको भनाई अनुसार सबैखाले
मुद्दा अदालत मात्रै लैजाने गरेको नभएर कतिपय सामाजिक र व्यवहारिकता अनुकुल मिल्न
सक्नेहरुलाई तद्अनुरुप सल्टाइन्छ ।
अर्को तिर माईती नेपाल र साथी जस्ता सशक्त क्रियाशिल गैर सरकारी सेवा प्रेरित
सामाजिक संस्थाहरुको अस्तित्वले पनि थप बल प्रदान गरेको छ । साथी नेपाल तथा
संचारिका समुहका महासचिव तथा अध्यक्ष बन्दना राणाका अनुसार जानकारीमा आए जति सबै
मुद्दाहरु मात्र ब्यवहरीकता र सामाजिक मर्यादाको नाममा सल्टाउने प्रक्रियामा सिमित
नरही आवश्यक पर्ने र नगरी नहुनेहरुलाई प्रहरी र न्यायालय सम्म पनि पु¥याउन पिडीत
पक्षलाई परामर्श दिन नहिचकीचाउने बताउनुहुन्छ ।
त्यसैगरी ब्द्यऋ नेपालका अध्यक्ष दुर्गा घिमिरे पनि कानूनि परामर्श उपलब्ध
समेत गराउँदै आएको कुरा उजागर गर्नु हुन्छ । उपरोक्त संस्थाहरुद्धारा घरेलु
हिंसाका पिडितहरुकालागी पुनस्र्थापन र बित्तिय सहयोग तथा शीपमुलक तालीम अधिराज्यका
बिभिन्न स्थानहरुमा व्यवस्था भएको थप उहाँहरु बताउनुहुन्छ । माईती नेपाल, नेपालगँज शाखाका
संयोजक देवमल सुनार उपरोक्त अन्य सेवाका अतिरिक्त जनचेतनामूलक कार्यक्रमहरु
बिभिन्न संघ, संस्था, विद्यालय तथा प्रहरीको सहयोगमा संचालन गर्ने
गरेको कुरा बताउनुहुन्छ ।
उपसंहार :
घरेलु हिंसा
गर्ने जो कोहीलाई कानुनको दायरा भित्र ल्याउनु पर्दछ र हिंसात्मक क्रियाकलापलाई
समाजबाटै हतोत्साहित गरिनु पर्दछ । अपराध गर्नु भन्दा अपराध सहनु झन ठुलो अपराध हो
। अपराध सहेर बसि दिनाले अपराधीलाई अझ हौसला मिल्न जान्छ त्यसैले त्यसको निवारण
तर्फ बिचार पुराउनु पर्दछ । देशको बिभिन्न जिल्लाहरु जस्तै झापा, सप्तरी र अन्य
अरुहरुमा आमा समूहको गठनले जन जागरण ल्याउने खाल्का चेतनामुलक कार्यक्रमहरुको
संचालनहरुले पनि ठूलै महत्व राख्दछ । समय, परिस्थीति र माटो
सुहाँउदो सुधारहरु नेपाली समाजमा पनि परिलक्षित भएका छन् । धर्मान्धता र
रुढिबादीको जकडन विस्तार खकुलो हुन लागेको सबै तिरबाट स्वागत योग्य मानिदै आएको
परिप्रेक्ष्यमा कानुनी अधिकारमा समेत उदारिकरण र लचकता देखिनुलाई सहि अर्थमा
प्रजातन्त्र र प्रगती उन्मुख कदमको रुपमा लिन सकिन्छ । शिक्षा, संस्कृती, राजनीति जस्ता
विविध बहु आयामिक क्षेत्रहरुमा महिला सहभागिता उत्साहप्रद छन् । तथापि संन्तुष्टि
लिनु पर्ने समय र ठाउँ अझ टाढै रहेको छ । महिलाको हक अधिकार र यौन शोषण
रोकथामकालागि हुने गरेका अंगहरुलाई नौलो जनमुखी कार्यक्रमहरुको प्रस्ताब अगाडी
ल्याउनुमा प्रोत्साहित गरिनु पर्दछ । घरेलु हिंसाका घटनाहरुले हाम्रो शान्ती र विकासको वातावरण के श्रृजनशिल बन्न सक्लान् ? यसको निर्मुलीकरण
सम्भव नभए पनि न्युनिकरण अवश्य गर्न सकिन्छ । आवश्यक छ त मात्र दृढ कतिबद्धता र
प्रतिवद्धताको ।
प्रशिक्षार्थि
पत्रकार
(नेपालगन्ज २०५६)
References:
१. साथी नेपाल र मिनेसोटा एडभोकेटस फर ह्यूमन राइटस
यू एस ए को संयुक्त सयोजकत्वमा ओरिएण्टेसन अन इशु पुलिस रेसपोन्स टुवर्डस
डोमेस्टिक भायोलेन्स (०५७ कार्तिक २४ गते राष्ट्रिय प्रहरी प्रतिष्ठान महाराजगंज)
२. डोमेस्टिक भायाृलेन्स एगेन्सट ए ग्लोबल इशु, पोला क्यान्टर, सेन्टर फर
इन्टरनेशनल स्टडिज, युनिभर्सिटी अफ नर्थ क्यारोलाइना
३. द न्याशनल क्लियरिङ्ग हाउस अन फ्यामिली भायोलेन्स
४. साथी नेपाल र सिनजेसो्टा एडभोकेटस फर ह्यूमन
राईटस यू एस ए संयूक्त संयोजकत्वमा अन इशु अफ पुलिस रेसपोन्स टुवर्डस डोमेस्कि
भायोलेन्स (०५७ कार्तिक २४ गते राष्ट्रिय प्रहरी प्रतिष्ठान महाराजगंज)
५. मिनेसोटा एडभोकेटस फर ह्यूमन राइट्स यू एस ए
